تقيه و فلسفه آن

كتاب: اعتقاد ما صفحه 101

نويسنده: آية الله مكارم شيرازى


ما معتقديم:هر گاه انسانى در ميان افراد متعصب و لجوج و بى منطبق گرفتار شود كه اظهار عقيده در ميان آنان، سبب خطر جانى يا مانند آن گردد و از اين اظهار عقيده فايده مهمى حاصل نشود، در چنين موردى موظف است عقيده خود را مكتوم دارد، و جان خود را بيهوده بر باد ندهد، و نام اين كار را «تقيه‏» مى‏گذاريم و اين مساله را از دو آيه در قرآن مجيد و دليل عقل آموخته‏ايم.
قرآن درباره مؤمن آل فرعون مى‏فرمايد: «و قال رجل مؤمن من آل فرعون يكتم ايمانه اتقتلون رجلا ان يقول ربى الله و قد جاءكم بالبينات من ربكم، مرد با ايمانى از آل فرعون كه ايمان خود را كتمان مى‏كرد (در مقام دفاع از موسى بر آمد و) گفت: آيا مى‏خواهيد كسى را به قتل برسانيد كه مى‏گويد:پروردگار من خداست، در حالى كه دلايل روشنى از سوى پروردگارتان براى شما آورده است!» (1)
جمله «يكتم ايمانه‏» صراحت در مساله تقيه دارد، آيا سزاوار بود مؤمن آل فرعون ايمان خود را آشكار كند و جان خود را از دست‏بدهد و كارى از پيش نبرد؟
و درباره بعضى از مؤمنان مبارز و مجاهد صدر اسلام كه در چنگال مشركان لجوج گرفتار شدند دستور تقيه مى‏دهد و مى‏فرمايد: «لا يتخذ المؤمنون الكافرين اولياء من دون المؤمنين و من يفعل ذلك فليس من الله فى شى‏ء الا ان تتقوا منهم تقاة، افراد با ايمان نبايد غير از مؤمنان، كسى را از كافران، دوست و ولى خود قرار دهند، هر كس چنين كند رابطه خود را از خدا بريده است مگر اين كه (شما در خاطر باشيد و) از آنها تقيه كنيد» . (2)
بنابراين «تقيه‏» يعنى كتمان عقيده، مخصوص جايى است كه جان و مال و عرض انسان در برابر دشمنان متعصب و لجوج به خطر مى‏افتد، بى آن كه نتيجه‏اى داشته باشد، در چنين مواردى نبايد بيهوده افراد را به خطر انداخت و نيروها را از دست داد، بلكه بايد آن را براى مواقع لزوم حفظ كرد، به همين دليل در حديث معروف امام صادق (ع) مى‏خوانيم: «التقية ترس المؤمن، تقيه سپر دفاعى مؤمن است‏» . (3)
تعبير به «ترس‏» (سپر) تعبير لطيفى است كه نشان مى‏دهد تقيه يك وسيله دفاعى در مقابل دشمنان است.
داستان تقيه كردن «عمار ياسر» در برابر مشركان و صحه نهادن بر آن از سوى پيامبر اسلام (ص) معروف است. (4)
استتار سربازان و سلاحها در ميدانهاى جنگ، مخفى نگهداشتن اسرار جنگى و غير آن از دشمنان و امثال اينها، همه نوعى تقيه در زندگى انسانها محسوب مى‏شود، و در مجموع، تقيه يعنى «كتمان‏» در جايى كه اظهار كردن موجب خطر و ضررى است‏بى آن كه فايده‏اى در بر داشته باشد.اين يك حكم عقلى و شرعى است كه نه تنها شيعه بلكه همه مسلمين جهان بلكه همه عقلاى عالم، در موارد لزوم به آن عمل مى‏كنند.
با اين حال شگفت آور است كه بعضى اعتقاد به تقيه را مخصوص شيعه و پيروان مكتب اهل بيت دانسته و آن را به صورت يكى از ايرادهاى عمده بر آنها در آورده‏اند، در حالى كه مساله روشنى است، هم ريشه در قرآن مجيد دارد و هم در احاديث اسلامى و سيره ياران پيامبر (ص) و هم برنامه‏هاى تمام عقلاى جهان.

در كجا تقيه حرام است

ما معتقديم:دليل اصلى اين سوء تفاهمها عدم آگاهى كافى از عقايد شيعه و يا گرفتن عقايد آنها از دشمنان آنهاست، و تصور مى‏كنيم با توضيحى كه در بالا آمد مساله كاملا روشن شده باشد.
البته نمى‏توان انكار كرد كه در بعضى از موارد تقيه كردن حرام است و آن در جايى است كه اساس دين و اسلام و قرآن، يا نظامهاى اسلامى به خطر بيفتد، در چنين مواردى بايد عقايد را اظهار نمود هر چند انسان قربانى اظهار عقيده‏اش شود، و معتقديم قيام امام حسين (ع) در عاشورا و كربلا، درست در راستاى همين هدف بود، چرا كه حكام بنى اميه اساس اسلام را به خطر افكنده بودند، و قيام امام حسين (ع) پرده از كار آنها برداشت، و جلو خطر را گرفت.

پى‏نوشتها:

1- سوره مؤمن، آيه 28.
2- سوره آل عمران، آيه 28.
3- وسائل، جلد 11، صفحه 461، حديث 6، باب 24.در بعضى از احاديث تعبير «ترس الله فى الارض، سپر الهى در زمين‏» شده است.
4- اين حديث را بسيارى از مفسران و مورخان و ارباب حديث، در كتابهاى معروف خود آورده‏اند از جمله واحدى در اسباب النزول، طبرى، قرطبى، زمخشرى، فخر رازى، بيضاوى و نيشابورى هر كدام در تفسير خود (ذيل آيه 106 نحل) آورده‏اند.