نویسنده: یعقوب نعمتی وروجنی

اشاره: نظام آفرینش و خلقت جهان هستی بر كار و كوشش و تلاش استوار است و بقای زندگی انسان‌ها و اجتماع به آن وابسته است. به تعبیری فعالیت و كار پایه و اساسی است كه نظام آفرینش روی آن استوار است. به این معنی كه خداوند تمام مخلوقات خود را به ابزاری مجهز كرده است كه برای كار مناسب برای بقای آنها لازم است و با در نظر گیری این مسئله، استعدادها و توانایی‌های متفاوتی به افراد داده تا مهارت‌ها و تخصص‌های گوناگون باعث ایجاد جامعه ای متكامل و پیشرفته گردد.
انسان هم این مهم را به خوبی درك می‌كند و در این امر هیچ شكی وجود ندارد. البته نیاز انسان از سایر مخلوقات بیشتر و پیچیده تر است و كار‎ ‎و تلاش او هم از سایر موجودات باید بیشتر و پیچیده تر باشد و این پیچیدگی و در هم تنیدگی فعالیت‌ها باعث سازماندهی و پیشرفت عرصه‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی زندگی انسان‌ها می‌گردد.
در واقع كار جوهره انسان است و همین كار و جهاد معقول و علمی و هدفمند انسان هاست كه او را از دیگر مخلوقات متمایز ساخته است. به همین دلیل اسلام به كار و جهاد انسان‌ها اهمیت زیادی قائل شده و تاكید زیادی بر ویژگی حلال و حرام‏‎ ‎بودن فعالیت‌های اجتماعی و اقتصادی انسان‌ها دارد. از نظر آموزه‌های قرآن و پیامبر اكرم (ص)، كار و تلاش برای تامین نیازهای زندگی و حتی به منظور كسب سود، امری قابل قبول و پسندیده است و نوعی ارزش و عبادت تلقی می‌شود. از سوی دیگر در این آموزه‌ها به ثروت اندوزی اصالت داده نمی‌شود و انجام هر كاری برای وصول به آن قابل قبول و پذیرفته نیست، بلكه كسب درآمد و ثروت اندوزی با حفظ ارزش‌های معنوی پذیرفته شده است.‏ آموزه‌های قرآن و پیامبر اكرم(ص) به كار و تلاش برای گذران امور زندگی، كسب سود و جمع آوری مال و ثروت تاكید می‌كند آنجا كه قرآن كریم آن را در كنار عبادت و پس از آن قرار می‌دهد و به آن توصیه می‌كند. پیامبر اكرم(ص) و فرزندان او نیز چه در مقام عمل و چه در گفتار به كار و تلاش اهمیت زیادی داده اند. امیر مومنان می‌فرماید: «تعرضوا للتجاره فان فیها غنی عما فی ایدی الناس» یعنی دست به كار و تجارت بزنید كه موجب بی نیازی از دیگران است.‏
از نظر آموزه‌های دینی حفظ عزت مومن لازم و ضروری است. قرآن كریم در سوره منافقون می‌فرماید: «و لله العزه و لرسوله و للمومنین» یعنی عزت و مجد و عظمت به خدا، رسول او و مومنان اختصاص دارد. از طرفی در منابع اسلامی كار و تلاش و تجارت به منزله یكی از عوامل تامین كننده عزت جامعه اسلامی شناخته شده است. بخصوص اینكه جامعه اسلامی نباید از لحاظ اقتصادی و تامین نیازهای اساسی مردم به كشورهای خارجی و بیگانه نیاز داشته باشد، به همین دلیل فعالیت‌های اقتصادی افراد كامل و در زمینه‌های گوناگون و متناسب با مقتضیات زمان و شرع باشد و سود و منفعت این گونه فعالیت نصیب در محدوده كشور اسلام و در جهت اهداف عموم مردم خرج گردد.‏
اسلام هرگز به سود به منزله یك اصل نگاه نمی كند و به آن در حد ابزاری برای وصول به اهدافی بها داده است كه در این آموزه‌ها وجود دارد. در قرآن كریم از یك سو به آیاتی برخورد می‌كنیم كه به كار و تلاش و مال سرمایه ارزش می‌دهد و از سویی دیگر با آیاتی مواجه می‌شویم كه آنها را نكوهش می‌كند. یعنی باید یك نوع توازن و میانه روی در كار و ثروت اندوزی وجود داشته باشد كه انسان را از انجام دیگر فعالیت‌ها نظیر عبادت و خدمت به مردم باز ندارد. ‏
قرآن كریم در مورد تلاش و كوشش چه در امور اخروی و چه در امور مادی توصیه فراوانی كرده است. اسلام بین تلاش و كوشش در راه زندگی مادی و عمل در راه تهذیب نفس و تكامل معنوی توازن برقرار می‌كند. قرآن پس از آنكه دستور می‌دهد در روز جمعه هنگام نماز دست از تجارت بردارید و به سوی یاد خدا بشتابید، بلافاصله می‌گوید: «فاذا قضیت الصلاه فانتشروا فی الارض وابتغوا من فضل الله» یعنی پس از پایان نماز در زمین پراكنده شوید و به دنیال فضل خدا باشید. این جمله را مفسران به كار و تجارت و خرید و فروش و مانند آن تفسیر كرده اند. گر چه در آیه قبل از انجام معامله هنگام نماز جمعه نهی شد، در این آیه نهی برداشته می‌شود و امر بعد از نهی متضمن جواز است، در عین حال از اموری است كه مورد عنایت شرع است. یعنی در زمان انجام عبادات باید امور روزانه و دنیوی را رها كرده و به عبادت و پرستش خدا پرداخت و در دیگر زمان‌ها فعالیت و كار حلال را ادامه داد.‏
همچنین در قرآن هدف از آفرینش زمین و آسمان و جابه جایی آنها این بیان شده كه انسان به دنبال كسب روزی باشد. در سوره جاثیه آیه 12 آمده است: «الله الذی سخر لكم البحر لتجری الفلك فیه بامره و لتبتغوا من فضله و لعلكم تشكرون» یعنی خداوندی كه دریا را تحت سیطره شما قرار داد تا امر به معروف او كشتی در آن به حركت در آورید و به دنبال فضل و بخشش الهی باشید. شاید بتوان از این آیه این نكته را برداشت كه دادن رزق و روزی وظیفه خداوند نیست، بلكه فضلی از سوی او است، به این دلیل باید در خشكی و دریا دنبال آن باشید و برای اكتساب آن تلاش كنید. در سوره قصص نیز می‌گوید: «به وسیله آنچه خداوند به تو داده است سرای آخرت خود را تضمین كن و البته سهم خود را از زندگی دنیا فراموش مكن.» اغلب در قرآن برای اشاره به مفهوم كار، واژه هایی مانند «ضرب فی الارض» و «استیجار» به كار رفته است. در بین آیات قرآن وقتی صحبت از اموال دنیا است به عناوینی هم چون رحمت، حسنه، خیر، طیبات و رزق بر می‌خوریم كه مال دنیا را تایید می‌كند. اهمیت كار از نظر اسلام تا آنجا است كه روح اسلام با این راضی نمی‌شود كه شخص دست از كار و كوشش برای تامین زندگی خود و خانواده‌اش بكشد و مشغول دعا و عبادت شود؛ در روایات متعدد از این عمل نهی شده است.‏
اسلام افراد را از سستی و تنبلی كه موجب كند شدن چرخ زندگی مادی فرد، خانواده و جامعه باشد نهی می‌كند. امام صادق‌(ع) می‌فرماید: «ایاك والكسل والضجر فانهما مفتاح كل سوء، من كسل لم یود حقا و من ضجر لم یصبر علی حق». از كسالت و دلتنگی بپرهیز، زیرا این دو كلید تمام بدی‌ها هستند و كسی كه كسالت ورزد حقی را ادا نمی كند و كسی كه دلتنگی به خود راه دهد بر هیچ حقی شكیبا نیست.
دسته دیگری از روایات كار را به منزله عبادت خداوند دانسته و ثواب عبادت را برای آن لحاظ كرده است. از نظر اسلام حیات فرد و جامعه متوقف بر كار است و در نظر گرفتن ارزش هایی مانند عبادت، تقرب الی الله و جهاد، در مورد آن موجب تشویق افراد به كار و كوشش می‌شود و نتیجه آن رشد و شكوفایی بیشتر جامعه است. پیامبر اكرم (ص) فرموده اند: «عبادت هفتاد گونه است كه برترین آنها كسب روزی حلال است.»
در بعضی از روایات كار به منزله جهاد در راه خدا و گاهی تلاش مسلمان برای تامین زندگی خود و خانواده اش از جهاد هم ارزش تر ارزیابی شده است. امام صادق(ع) می‌فرماید: «الكاد علی عیاله كالمجاهد فی السبیل الله» یعنی كسی كه برای تامین زندگی خانواده اش كار و كوشش زیاد كند، خانواده اش مانند مجاهد در راه خدا است. امام رضا(ع) می‌فرماید: «الذی یطلب من فضل الله ما یكف به عیاله اعظم اجرا من المجاهد فی السبیل عزوجل». یعنی پاداش كسی كه مخارج خود و عیالش را از فضل خدا می‌جوید از پاداش كسی كه در راه خدا جهاد می‌كند بیشتر است.‏از نظر سنت كار و كوشش امری لازم و ضروری تلقی می‌شود. پیامبر اكرم(ص) و ائمه اطهار(ع) نیز مسلمانان را به كار و تلاش تشویق می‌كنند و از كسالت و بیكاری بر حذر می‌دارند.
انبیاء و رهبران دینی همواره به كار و كوشش مشغول بودند و در این زمینه الگوی عملی مسلمانان بودند به نحوی كه پیامبر اكرم(ص) خود به تجارت و سفرهای بازرگانی اشتغال داشته است و حتی قبل از نبوت نماینده خدیجه در امور تجاری بوده است. در بعضی از روایات هم این مفهوم وجود دارد كه ائمه(ع) تنها برای به دست آوردن سود و نه برای تامین نیاز زندگی، افرادی را برای تجارت از طرف خود گمارده‌اند. در واقع كار، پیشه انبیاء و اولیا است. انبیا و اولیای خداوند نیز برای تامین نیازهای زندگی خود و خانواده شان كار و تلاش می‌كرده‌اند.
آنها چوپانی، كشاورزی، تجارت و سایر فعالیت‌های اقتصادی را انجام می‌دادند و بدان افتخارمی كردند. حضرت علی(ع) در كنار اینكه به امور دینی، اجتماعی و سیاسی مسلمانان رسیدگی می‌نمودند، به فعالیت‌های اقتصادی در نخلستان و باغ‌ها و كار و كوشش نیز اقدام می‌نمودند. بنابراین آموزه‌های دینی و قرآنی، زندگی انبیا و امامان و روایات و احادیث موجود مسلمانان را به كار و تلاش و جهاد برای رفع نیازهای مادی دعوت نموده‌اند.‏

منابع : روزنامه رسالت، شماره 7287 به تاريخ 22/3/90، صفحه 18