نگاهی به چهار سیستم عامل متن باز در دنيای تلفن همراه
زندگی آن سوی دیوارهای سیمانی

از زمانی که موبایل‌ها سیستم‌عامل‌دار شدند مدت‌زمان زیادی نمی‌گذرد و حالا کار به جایی رسیده که تولیدکنندگان گوشی برای تداوم حیات در بازار، علاوه بر به‌کارگیری سخت‌افزاری مناسب خود را بر سر دوراهی انتخاب سیستم‌عامل متن‌باز یا بسته می‌بینند.

اما معنی سیستم‌عامل (نرم‌افزار) آزاد و متن‌باز چیست؟ نرم‌افزار آزاد و متن‌باز، نرم‌افزاری است که به منظور تامین حق کاربران برای مطالعه، تغییر و بهبود طراحی آن، با در دسترس‌ بودن کد منبع نرم‌افزار، به ‌شکل آزاد پروانه‌دار شده است. به عبارت دیگر نرم‌افزار متن‌باز به نرم‌افزارهایی می‌گویند که افراد می‌توانند در کد منبع آنها تغییر ایجاد کرده یا اشکالات (باگ) احتمالی آنها را رفع کنند. این یک شیوه توسعه نرم‌افزار است که می‌تواند هم برای نرم‌افزارهای آزاد و هم برای نرم‌افزارهای با مالکیت انحصاری و تجاری به کار رود.

حالا که با معنی نرم‌افزار متن‌باز آشنا شدید، بد نیست با مشخصاتی که یک نرم‌افزار متن‌باز باید داشته باشد هم آشنا شوید:

– متن‌باز فقط دسترسی به کد نرم‌افزار نیست.

– نرم‌افزار باید بدون نیاز به حق امتیاز یا هر گونه پرداختی برای فروش، امکان توزیع به صورت آزاد را داشته باشد.

– کد نرم‌افزار باید شامل نرم‌افزار باشد و اجازه توزیع کد نرم‌افزار داده شود (برای مثال از یک صفحه وب قابل دانلود باشد).

– اعمال تغییرات و کارهای بعدی روی نرم‌افزار امکان‌پذیر باشد و این نرم‌افزار جدید را بتوان تحت همان شرایط نرم‌افزار اولیه و اصلی تکثیر کرد.

– باید حافظ تمام کد منبع نویسنده اصلی نرم‌افزار باشد.

– هیچ گونه تبعیض و تمایزی بین هر فعالیتی که در راستای نرم‌افزار انجام می‌گیرد، وجود نداشته باشد. برای مثال نرم‌افزاری نباید بین استفاده تجاری یا تحقیقاتی تبعیض قائل شود.

– مجوز باید به هر کسی که یک کپی از نرم‌افزار را دریافت می‌کند نیز اختصاص یابد، بدون اینکه آنها نیاز به توافق و هماهنگی با اجازه‌نامه دیگری داشته باشند.

– اجازه‌نامه نباید نرم‌افزارهای دیگر را محدود کند.

– اجازه‌نامه نباید مختص یک تکنولوژی خاص باشد.

با این توضیحاتی که در بالا داده شد گزینه‌های موجود برای بازار تلفن همراه که در عین حال متن‌باز هم باشند کم و بیش به اندروید و میگو محدود است.

اندروید (Android)

در ماه آگوست سال 2005 گوگل شرکت اندروید در پالو آلتوی کالیفرنیا را خرید. شرکت کوچک اندروید که توسط اندی روبین، ریچ ماینرز، نیک سیرز و کریس وایت پایه‌گذاری شده بود، در زمینه تولید نرم‌افزار و برنامه‌های کاربردی برای تلفن‌های همراه فعالیت می‌کرد.

اندی روبین مدیر ارشد اجرایی این شرکت پس از پیوستن اندروید به گوگل به سمت قائم‌مقام مدیریت مهندسی این شرکت و مسوول پروژه اندروید در گوگل منصوب شد. تیم اندروید به رهبری روبین فعالیت خود را برای تولید پلتفرم موبایل مبتنی بر هسته لینوکس آغاز کرد و نتیجه اولیه این پروژه در کنفرانس خبری شرکت گوگل در 5 نوامبر سال 2007، مطرح کردن «اتحادیه گوشی باز» یا Open Handset Alliance بود.

34 شرکت فعال در زمینه تولید نرم‌افزار، تولید گوشی‌های تلفن همراه، اپراتور تلفن همراه و تولیدکننده نیمه‌رساناها و پردازنده‌های تلفن همراه اعضای بنیان‌گذار این اتحادیه بودند. در میان نام‌های مشهور در بین اعضای موسس، شرکت‌هایی چون سامسونگ، ال‌جی، موتورولا، اچ‌تی‌سی، تی‌موبایل، اینتل، انویدیا، تگزاس اینسترومنتز، کوالکام، برادکام، تلفونیکا، اسپرینت و البته گوگل به چشم می‌خوردند.

اریک اشمیت مدیر ارشد اجرایی گوگل در آن مراسم حرف جالبی زد و به نوعی پیشگویی کرد. او گفت: «اعلام امروز بسیار جاه‌طلبانه‌تر از معرفی تنها یک تلفن گوگلی است که در چند هفته اخیر توسط رسانه‌ها پیش‌بینی شده بود. از دیدگاه ما پلتفرمی که ارائه کرده‌ایم، هزاران تلفن گوناگون را به بازار روانه خواهد کرد.» چندی بعد از این صحبت نخستین گوشی مبتنی بر اندروید توسط شرکت اچ‌تی‌سی با همکاری

تی‌موبایل تولید شد. این گوشی که به فاصله کمتر از یک سال از تشکیل اتحادیه Open Handset Alliance یعنی در 22 اکتبر 2008 تولید شد، در بازارهای مختلف به نام‌های اچ‌تی‌سی دریم، تی‌موبایل جی1 و Era G1 به بازار عرضه شد.

9 دسامبر 2008 چهارده عضو جدید از شرکت‌های صنعت تلفن همراه جهان به اتحادیه Open Handset Alliance پیوستند. در بین این نام‌ها باید به سونی اریکسون، اریکسون، توشیبا، ایسوس، گارمین، هواوی و اي‌آر‌ام اشاره کرد. روند پیوستن شرکت‌های بزرگ به اتحادیه تا به امروز نیز ادامه داشته است و شرکت‌هایی چون ایسر، آلکاتل، لنوو، شارپ، فاکسکان، ان‌ای‌سی، کیوسرا، مارول و دل نیز از جمله شرکت‌هایی بوده‌اند که به جمع پشتیبانی‌کنندگان اندروید پیوسته‌اند.

کپی‌رایت و حق امتیاز

حق امتیاز اندروید به صورت متن‌باز بر اساس حق امتیاز آپاچی یا Apache License ارائه می‌شود. بر این اساس شرکت‌های عضو اتحادیه می‌توانند با دسترسی به کدهای اصلی اندروید آن را مطابق دلخواه خود تغییر دهند و کد تغییریافته را برای خود حفظ کنند.

معنی اندروید

بنا بر ترجمه واژه‌نامه کمبریج، اندروید این‌گونه تعریف شده است: «روباتی (ماشینی که به وسیله کامپیوتر کنترل می‌شود) که به گونه‌ای ساخته شده تا شکل ظاهری شبیه به انسان داشته باشد.» اگر روبات را در زبان فارسی انسان‌نما بنامیم، شاید بتوان نزدیک‌ترین معنی در زبان فارسی به اندروید را شبه انسان دانست.

محیط برنامه‌نویسی اندروید

مجموعه برنامه‌نویسی اندروید یا Android SDK شامل یک دیباگر، کتابخانه‌های اندروید، شبیه‌ساز سیستم‌عامل، مستندات اندروید و فایل‌های نمونه و آموزشی است که به کاربر در ایجاد برنامه‌ها کمک می‌کند. هم‌اکنون این کیت توسعه روی یک سیستم 32 بیتی که لینوکس، ویندوز یا مک‌اواس داشته باشد اجرا می‌شود.

برترین‌های اندروید

از معرفی اولین گوشی مبتنی بر اندروید، تاکنون تغییرات بسیاری در این سیستم‌عامل رخ داده و بنا بر همین تغییرات، سازندگان موبایل نیز گوشی‌های مختلفی را به بازار معرفی کرده‌اند. اگر بخواهیم برترین تلفن‌های فعلی بازار که از اندروید بهره می‌جویند را معرفی کنیم باید به سامسونگ گالکسی‌اس3، گالکسی‌نکسوس و اچ‌تی‌سی وان‌ایکس اشاره کرد. جدیدترین نسخه اندروید هم بستنی حصیری نام دارد.

مائمو، میگو یا نمو؟

دومین سیستم‌عامل متن‌باز فراگیر فعلی دنیای موبایل‌ها، میگو نام دارد. میگو فرزند مشترک سه شرکت اینتل، نوکیا و بنیاد لینوکس است که قرار بود به رقیبی جدی برای اندروید تبدیل شود و حتی اسپانسرهایی مانند کمپانی اتومبیل‌سازی «ب‌ام‌و» را همکار خود می‌دید.

این پروژه اولین بار در فوریه سال 2010 در کنفرانس خبری مشترک اینتل- نوکیا به جهانیان معرفی شد و هدف از آن، یکی کردن تلاش‌های سیستم‌عامل موبلین از شرکت اینتل و سیستم‌عامل مائمو از شرکت نوکیا در یک پروژه واحد عنوان شد. در اینجا باید به این نکته اشاره کنیم که نوکیا پیش از ورود اندروید به بازار و همچنین پیدا شدن رقیب قدرتمندی مانند اپل و سیستم‌عاملش آی‌اواس، تصمیم گرفت دست به ایجاد سیستم‌عاملی متن‌باز و جدید بزند که نتیجه این امر مائمو نام گرفت. مائمو بیشتر روی اینترنت تبلت‌های نوکیا مانند N810 و N900 ارائه شد و از قرار معلوم هدف کلی آن استفاده از اینترنت به بهترین شکل ممکن است و در این رابطه با همکاری فایرفاکس نیز تا حدودی موفق بود اما نوکیا هنوز به دنبال ارتقا و فراگیر کردن این سیستم‌عامل بود بنابراین به پیشنهاد اینتل برای همکاری روی پروژه مشترک پاسخ مثبت داد و نتیجه آن تولید میگو شد.

در حقیقت میگو با هدف اجرا روی بسترهای سخت افزاری مختلفی شامل کامپیوترهای دستی، کامپیوترهای اتومبیل‌ها، نت‌بوک‌ها و تلویزیون‌ها ساخته شد اما شراکت نوکیا و اینتل خیلی زود به پایان خود رسید (به دلیل جدایی نوکیا از این طرح و همکاری با مایکروسافت) و پس از اینکه نوکیا در ژوئن 2011 در کشور سنگاپور پرده از N9 و سیستم‌عامل میگو هارماتان برداشت، اعلام کرد دیگر میگو پروژه اصلی آنها نخواهد بود. از آن زمان تاکنون سه نسخه به‌روزرسانی برای این گوشی توسط نوکیا ارائه شده و مطابق آنچه در بسیاری از سایت‌های خبری موبایل دنیا منتشر شده، قرار است نسل بعدی این سیستم‌عامل با نام «نمو» در آینده‌ای نزدیک روانه بازار شود. «نمو» در حقیقت یک سیستم‌عامل متن‌باز و ارتقایافته میگو هارماتان خواهد بود که توسط بنیاد «Mer» در حال نوشتن و بازسازی شدن است. تاکنون چند نسخه آزمایشی از این سیستم‌عامل برای N900 و N950 نوکیا ارائه شده و مطابق آنچه مسوولان پروژه اعلام کرده‌اند، به مجرد آماده شدن نسخه نهایی، این سیستم‌عامل برای N9 نیز ارائه خواهد شد.

جالب توجه اینکه نرم‌افزارهای میگو هارماتان را باید با Qt نوشت و Qt نیز به برنامه‌نویسان امکان را می‌دهد که به سادگی بتوانند برنامه‌های اندروید و آی‌او‌اس را برای میگو، پورت کنند. در حال حاضر تنها تلفن‌هایی که از مائمو 5 و میگو هارماتان استفاده می‌کنند N900 و N9 شرکت نوکیا هستند. البته مدل N950 نوکیا نیز از این سیستم‌عامل استفاده می‌کند اما به دلیل اینکه برای فروش ارائه نشده و تنها در اختیار برنامه‌نویسان معتمد نوکیا قرار دارد، جزو آمار بازار محسوب نمی‌شود.

میگو + بادا = تایزن

گفتیم که میگو حاصل شراکت اینتل و نوکیا بود اما با جدایی نوکیا از پروژه، برنامه‌های اینتل برای ادامه حضور در بازار سیستم‌عامل‌ها تا حدودی مختل شد اما اینتل بیکار ننشست و به سراغ شراکت با سامسونگ رفت؛ سامسونگی که خود تجربه ساختن سیستم‌عامل جدیدی بر پایه لینوکس به اسم «بادا» را داشت. اجازه دهید ابتدا کمی درباره بادا صحبت کنیم.

بادا لغتی کره‌ای و به معنی دریاست. نسخه اول این سیستم‌عامل در فوریه 2010 به جهانیان معرفی شد و نسخه دوم این سیستم‌عامل در آگوست 2011 قدم به عرصه وجود گذاشت. بادا در برنامه‌های شرکت کره‌ای، بخش جدیدی به نام «ویو» یا همان موج را ایجاد کرد و قرار بود چشم‌بادامی‌ها با ارتقای این سیستم‌عامل و تغییرات بنیادین در هر ارتقا، کاری کنند که رقیب اصلی اندروید در بازار سیستم‌عامل‌ها شوند؛ امری که به نظر در اجرای آن موفق بودند چون بادا توانست بعد از سیستم‌عامل ویندوزفون7، در سال 2011 به عنوان دومین سیستم‌عامل برتر موبایلی دنیا جوایز متعددی را به خود اختصاص دهد.

در عین حال سامسونگ به دنبال گران کردن محصولاتش نبود چون شعار خط تولید بادا را «تلفن هوشمند برای همه» انتخاب کرد و با این کار بازار موبایل‌های هوشمند متوسط (از نظر قیمت) را هدف گرفت.

سامسونگ برای پشتیبانی سیستم‌عامل بادا، فروشگاه نرم‌افزارهای بادا را راه‌اندازی کرد تا مشتریان سامسونگ به راحتی بتوانند به هزاران برنامه و نرم‌افزار دسترسی داشته باشند. مطابق آمار موجود تا آگوست 2011 تعداد 13000 نرم‌افزار برای سیستم‌عامل بادا نوشته شده و از این سایت قابل دانلود است. همچنین سامسونگ اپس، نخستین فروشگاه است که برای ایرانی‌ها خرید نرم‌افزارها و بازی‌های پولی را آزاد کرده و ایرانی‌ها هم می‌توانند به نرم‌افزارها و بازی‌های اورجینال دسترسی پیدا کنند.

بادا از روی هسته لینوکسی FreeBSD و OpenBSD ایجاد شده است و یک نسخه بادا سیستم‌عاملی Multitasking است، بدین معنا که سیستم‌عامل در هر لحظه می‌تواند به بیش از یک برنامه اجازه اجرا دهد.

حال به ماجرای همکاری اینتل- سامسونگ برمی‌گردیم. سامسونگی‌ها وقتی متوجه شدند اینتل به دنبال شریک برای اجرای طرح‌هایش است خیلی زود دست یاری به سوی یانکی‌ها دراز کردند و قرار شد با همکاری بنیاد لینوکس به عنوان صاحب امتیاز اصلی پروژه میگو، سیستم‌عامل جدیدی را طراحی کنند که بر بستر اچ‌تی‌ام‌ال 5 کار کند. نتیجه این همکاری هم معرفی سیستم‌عامل تایزن در 5 ژانویه 2012 بود. در آن زمان اعلام شد که اولین کیت توسعه نرم‌افزاری این سیستم‌عامل در سه‌ماهه سال جاری میلادی به بازار ارائه خواهد شد و در اولین گوشی مبتنی بر این سیستم‌عامل در نیمه دوم سال 2012 روانه بازار می‌شود. چندی پیش نیز عکس‌هایی از منوهای تایزن روی برخی سایت‌های خبری قرار گرفت و حتی اعلام شد نام این گوشی GT-i9500 است. از همان عکس‌ها هم این‌طور برآورد شد که سامسونگ بیشتر خواسته در این همکاری پلتفرم بادا را ارتقا بخشد تا ابداع‌کننده اینترفیسی جدید باشد.

به هر حال مسلم است که دنیای سیستم‌عامل‌های موبایل برای توسعه‌دهندگان به صورت متن‌باز بسیار جذاب‌تر است تا سیستم‌عاملی که تابع محدودیت‌ها و مقررات سفت و سخت سازنده اصلی آن باشد. از همین روست که می‌بینیم نوکیا بعد از نوشتن نسخه جدید سیمبین 3 اعلام کرد قدیمی‌ترین سیستم‌عامل موبایلی جهان نیز از حالت بسته به آزاد تغییر ماهیت خواهد داد و این می‌تواند نشانه‌های جالبی باشد برای اینکه مایکروسافت و اپل هم در آینده‌ای نه‌چندان دور مجبور شوند هسته مرکزی سیستم‌عامل‌های خود را برای برنامه‌نویسان باز کنند.

بنيامين روشني

عصر ارتباط