زبان وحی

شرایع الهی که برای انسان ها آمده و با آنان سخن گفته،از همین شیوه معمولی ومتعارف بهره جسته است. و ما ارسلنا من رسول الا بلسان قومه لیبین لهم ⁽²⁾ ،و هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر آن که با زبان مردم خویش سخن گوید،تابرای آنان روشن سازد».از این رو زبان شریعت همان زبان مردم است و چون روی سخن با مردم است،باید با زبانی قابل فهم بر ایشان باشد.

قرآن در میان قوم عرب نازل گردید و با زبان عربی رسا و آشکار بر آنان عرضه شده است. انا انزلناه قرآنا عربیا لعلکم تعقلون ⁽³⁾ ،ما، قرآن را به زبان عربی فرستادیم تابتوانیدآن را درک کنید». انا جعلناه قرآنا عربیا لعلکم تعقلون ⁽⁴⁾ ،ماآن را قرآنی عربی قرار دادیم تا بتوانیدآن را دریافت دارید».علاوه خداوندزبان قرآن را زبان عربی آشکار معرفی کرده است: و هذا لسان عربی مبین ⁽⁵⁾ «مبین »به معنای آشکار است. نزل به الروح الامین.علی قلبک لتکون من المنذرین بلسان عربی مبین ⁽⁶⁾ ،روح الامینآن را بر دلت نازل کرد تاازهشدار دهندگان باشیبا زبان عربی آشکار». «و لقد یسرنا القرآن للذکرفهل من مدکر» ⁽⁷⁾ ،و قرآن را برای پند آموزی سهل و آسان کرده ایم،پس آیا پند گیرنده ای هست؟». فانما یسرناه بلسانک لعلهم یتذکرون ⁽⁸⁾ ،در حقیقترا بر زبان تو سهل وآسان گردانیدیم،امید که پند گیرند». قرآنا عربیا غیر ذی عوج لعلهم یتقون ⁽⁹⁾ ، قرآنی عربی بی هیچ پیچیدگی،باشد که آنان راه تقوا پویند».

لذا باید گفت:زبان وحی-یا زبان قرآن-همان زبان عرف عام است ⁽¹⁰ که موردخطاب قرار گرفته اند که سهل و آسان و بدون پیچیدگی در بیان بر آنان عرضه شده.

البته هر یک بر وفق استعداد خود از آن بهره مند می شوند. «انزل من السماء ماء فسالت او دیة بقدرها» ⁽¹¹⁾ ،از آسمان،بارانرا فرو فرستاد و بستر رودها هر یک،به اندازه گنجایش خود روان شدند».خداوند این آیه را به عنوان «مثل »آورده است.

باران رحمت کنایه از قرآن و شریعت،و بستر رودها کنایه از استعدادهای متفاوت انسان ها است تا هر یک بر حسب ظرفیت و اندازه پذیرایی خود از آن بهره گیرد.لذادر پایان می گوید: «کذلک یضرب الله الامثال » ،این گونه است که خداوند مثل هامی آورد»،یعنی با ضرب المثل(مثل زدن)واقعیت حال را روشن می سازد،زیراگفته اند«المثال یوضح المقال،مثال آوردن گفتار را روشن می سازد».

آری قرآن،ظاهری دارد و باطنی ⁽¹²⁾ ،که ظاهر آن برای همه آشکار است ولی عمق باطن آن به اندیشه و تدبر بیش تری نیاز دارد.در جای جای قرآن دستور تعمق و تدبردر آیات آن را داده است افلا یتدبرون القرآن ام علی قلوب اقفالها ⁽¹³⁾ ،آیا در قرآن نمی اندیشند، یابر دل های شان قفل هایی نهاده شده است؟!».هم چنین محکمی دارد و متشابهی ⁽¹⁴⁾.محکم آن دلالتی رسا و متشابه آن پیچیده است و دانش و بینش بیش تری لازم دارد تا غبار تشابه زدوده شود.ولی با این وصف هرگز راه رسیدن به حقایق نهفته و آشکار قرآن بر کسی بسته نیست و به ابزار فهم و وسایل رهیابی که در اختیار دارد بستگی دارد.این که در حدیث آمده:«العبارة للعوام و الاشارة للخواص » ⁽¹⁵⁾ به همین حقیقت اشارت دارد،یعنی مفهوم ظاهری آن برای همگان است که نگرشی سطحی دارند.ولی عمق باطنی آن برای اهل تخصص است که با ابزار دانش و بینش،و اندیشیدن در نکته ها و ظرافت های قرآن،حقایق آن را به دست می آورند.

آن چه گفته شد،بر وفق مقتضای حکمت الهی است تا سخنی را که برای مردم گفته،بر ایشان قابل فهم باشد.علاوه صفحه بلند تاریخ خود گواه است که مردم هرزمان،زبان پیام الهی را که بر دست پیامبرانشان بر آنان عرضه می شده فهمیده اند،وهیچ گاه در تاریخ ثبت نشده که پیروان پیامبری گفته باشند:زبان پیامی که آورده ای برای ما مفهوم نیست!

ولی اخیرا شبهه ای مطرح شده که زبان وحی قابل فهم نیست،جز مفهوم ظاهری آن(در حد ترجمه)که راه رسیدن به حقیقت آن برای بشریت بسته و درک آن میسور نمی باشد.

می گویند:وحی چون پیام الهی و سخن از ما ورای جهان طبیعت است،نمی تواند نمایان گر مفهوم حقیقی آن باشد.زیرا واژه های به کار رفته در لسان شریعت،برای مفاهیمی وضع شده است که با جهان حس و عالم شهود سنخیت(هم گونی)دارد و با آن چه در پس پرده غیب وجود دارد سنخیتی ندارد و این ناهم گونی میان این دو گونه مفاهیم،دلالت الفاظ و عبارات به کار رفته در زبان وحی را از کار می اندازد.می گویند:پر پیدا است که کار برد این گونه واژه ها بر پایه استعاره وتشبیه امور نامحسوس به اشیا محسوس نهاده شده است و هرگز نمی تواند لفظمستعار نمایان گر کامل مفهوم مستعار له باشد.برخی زبان وحی را زبان رمز دانسته که کشف آن برای هر کس میسور نیست.برخی فراتر رفته زبان وحی را تمثیلی و تخیلی محض گرفته اند که اصلا از واقعیتی حکایت ندارد،جز ترسیم مجرد ذهنی همانندکتاب «کلیله و دمنه »که مطالب اخلاقی و تربیتی را در قالب تصویر ذهنی درآورده است.در نتیجه نمی توان از ظاهر تعابیر کتب آسمانی،به حقیقتی ثابت پی برد،و با این شیوه خواسته اند تا برخی ناهنجاری ها(خلاف واقعیت ها که احیانا دراین کتب به چشم می خورد)توجیه کنند و برخی اشکالات وارد بر کتب عهدین رامرتفع سازند.دنباله روها گمان برده اند که می توان همین شیوه را درباره قرآن نیزبه کار برد!در جای خود ⁽¹⁶⁾ مشروحا در این باره سخن خواهیم گفت.در این جا بحث مختصری می آوریم:

زبان وحی به ویژه قرآن کریم،بر حسب موضوع سخن،مختلف است که می توان آن را اجمالا به چهار بخش تقسیم کرد:

1- احکام و تکالیف:که مرتبط به رفتار انسان ها و تنظیم حیات اجتماعی است.

در این بخش کاملا صریح و رسا سخن گفته است،زیرا دستور العمل هایی است که باید انسان ها(مخاطبین اصلی کلام)به خوبی درک کنند تا بتوانند به درستی انجام دهند،مانند: یا ایها الناس اعبدوا ربکم الذی خلقکم و الذین من قبلکم لعلکم تتقون ⁽¹⁷⁾ هر که زبان عربی بداند،به خوبی می فهمد که روی سخن در این آیه،با همه مردم است تا تنها جدایی را پرستش کنند که آفریدگار جهانیان است،چه حال و چه گذشتگان.باشد تا حالت تقوی(پروا)در آنان پدید آید.زیرا هر که خدا را پروا داشته باشد،در زندگی پروا دارد و به درستی رفتار می کند.

فهم محتوایی این قبیل آیات،همانند آیه «احل الله البیع و حرم الربا» ⁽¹⁸⁾ و غیره،برای عرب زبانان و عربی دانان کاملا سهل و ساده است و هرگز با دشواری مواجه نمی شوند،مگر برای شناخت کم و کیف انجام این گونه دستورات که با مراجعه به توضیحاتی که در سنت آمده است روشن می گردد.

2- امثال و حکم:که به منظور پند و اندرز و بیدار شدن ضمیر انسان ها در قرآن آمده است.این بر دو گونه است:گاه از واقعیت های حیات بهره گرفته و به انسان هاهشدار می دهد تا از گذشته عبرت بگیرند.زیبایی ها و زشتی های گذشته تاریخ انسان را،در جلوی چشم وی قرار می دهد تا از آن پند گیرد.خوبی ها را دنبال کند واز بدی ها دوری جوید و گذشته ناگوار خود را تکرار ننماید.سر گذشت بنی اسرائیل و اقوام مشابه که در قرآن بسیار از آن یاد شده و نکوهش گردیده به همین منظوراست.واقعیت هایی است که جوامع بشری باید از آن پند گیرند و دگر بار گذشته خود را تکرار ننمایند.

درباره اهل کتاب که گذشته رسوای خود را تکرار می کردند،می فرماید: «یسالک اهل الکتاب ان تنزل علیهم کتابا من السماء،فقد سالوا موسی اکبر من ذلک فقالوا ارنا الله جهرة » ⁽¹⁹⁾ ،اهل کتاب از تو می خواهند تا نوشته ای از آسمان بر آنان فرود آوری،البته ازموسی درخواستی بزرگ تر نمودند و گفتند:خدا را آشکارا به ما بنمای!».

درباره اعراب مشرک می گوید: «و قال الذین لا یعلمون لو لا یکلمنا الله او تاتینا آیة،کذلک قال الذین من قبلهم مثل قولهم تشابهت قلوبهم » ⁽²⁰⁾ ،افراد نادان گفتند:چرا خدا با ماسخن نمی گوید؟یا برای ما نشانه ای نمی آید؟کسانی که پیش از اینان بودندمانند همین گفتهایشان را می گفتند،دل هاشان به هم می ماند».